66 milyon yıllık karınca fosilleri, dinozorları yok eden felaketin izlerini ortaya koydu.

Kanada'nın Saskatchewan eyaletinin güneyinde bulunan iki küçük karınca fosili, dinozorları yok eden kitlesel yok oluştan önceki ekosisteme ışık tutuyor. Araştırmacılar, bu fosillerin modern karıncaların evrimsel geçmişini anlamaya yardımcı olduğunu söylüyor.

Fosiller nasıl incelendi?

Big Muddy amber yatağı, milyonlarca yıl önce bataklık bir ormanda akan ağaç reçinesinin zamanla sertleşip kehribar (amber) hâlini almasıyla oluştu. Bu reçinenin içinde böcekler, bitkiler ve çevresel ipuçları olağanüstü ayrıntıyla korunmuş olarak bugüne ulaştı.

Royal Saskatchewan Müzesi'nden Dr. Ryan McKellar'ın ekibi, kehribar parçalarını önce epoksiye gömüp döner aletlerle parlatarak fosillerin görünür hâle gelmesini sağladı. Ardından örnekler Saskatchewan Üniversitesi'ndeki Canadian Light Source (CLS) tesisinde, ultra parlak X-ışını mikro-tomografisi (mikro düzeyde üç boyutlu görüntüleme yöntemi) ile tarandı.

Elde edilen üç boyutlu modeller, modern karınca türleriyle karşılaştırıldı.

Yöntem ve ekip

Araştırma, Saskatchewan Üniversitesi'nden Caelan Libke, Royal Saskatchewan Müzesi'nden Dr. Ryan McKellar ve New Jersey Teknoloji Enstitüsü'nden Dr. Christine Sosiak iş birliğiyle yürütüldü. Çalışma, Elyssa Loewen'in yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirildi.

Ekip, modern türlerle karşılaştırmanın yanı sıra Sosiak'ın geliştirdiği makine öğrenmesi modeliyle bu antik karıncaların olası yaşam biçimini de tahmin etti.

Kısmi fosillere rağmen araştırmacılar, örnekleri bugün hâlâ var olan belirli karınca alt familyalarına atayabildi. Bu alt familyalar bir zamanlar Kuzey Amerika'da yaygındı; bugün ise çoğunlukla küresel güneyde, yani tropikal ve güney yarımküredeki bölgelerde yaşıyor.

67 milyon yıl öncesine bir bakış

Araştırmacılar, baş kısmı korunan fosilin 67 milyon yıl önce yerde yuva yapan bir gruba ait olduğunu belirledi. Aynı familyadan, dinozorların yok oluşundan sonra yaşayan karıncalar ise ağaçlarda yaşamaya başlamıştı; onların modern akrabaları da bugün ağaçlarda yuvalanıyor.

Bu bulgu, grubun milyonlarca yıl içinde orman tabanından bitki örtüsüne doğru bir yaşam alanı değişikliği yaşadığına işaret ediyor. Big Muddy bölgesi o dönem metasekoya ağaçları, eğrelti otları ve çiçekli bitkilerle dolu, bataklık bir ormandı.

Bu karıncalar, Kretase sonu kitlesel yok oluşından bir milyon yıl önce çeşitli bir böcek topluluğuyla birlikte yaşıyordu.

Küçük fosiller, büyük sorular

Çalışmanın baş yazarı Loewen, karıncaların ekosistem mühendisi olarak tanımlanabileceğini söylüyor. Karıncaların kuş olmayan dinozorların yok oluşundan sonra nasıl hayatta kaldığını ve uyum sağladığını anlamak, modern ekosistemlerin nasıl şekillendiğini bir araya getirmeye yardımcı oluyor.

Karıncalar ekosistem mühendisidir. Kuş olmayan dinozorların yok oluşundan sonra nasıl hayatta kaldıklarını ve uyum sağladıklarını anlamak, modern ekosistemlerin nasıl ortaya çıktığını bir araya getirmeye yardımcı oluyor. — Elyssa Loewen

Araştırmacı, en küçük fosillerin bile büyük evrimsel keşifler barındırabileceğini vurguladı.

Sonrası

Kehribar örnekleri şu anda Royal Saskatchewan Müzesi'nde McKellar'ın gözetiminde gelecek araştırmalara açık şekilde saklanıyor. Elyssa Loewen, Ottawa'daki Canadian Museum of Nature'da koleksiyon teknisyeni olarak çalışmaya başladı.

Ekip, Big Muddy yatağında Kuzey Amerika'daki böcek evrimine ışık tutacak daha fazla fosil bulmayı hedefliyor.

Çalışma, Insect Systematics and Diversity dergisinde 2026'da DOI: 10.1093/isd/ixag027 ile yayımlandı.

Bu çalışma, tek bir fosilin ya da birkaç kısmi örneğin bile küçük gibi görünen canlıların tarihine dair önemli ipuçları taşıyabileceğini gösteriyor. Özellikle fosil kayıtlarının seyrek olduğu 72-56 milyon yıl aralığında, kehribar içinde korunmuş örnekler türlerin yok oluş sonrası nasıl değiştiğini anlamak için nadir bir pencere sunuyor.

Yöntemin gücü, X-ışını mikro-tomografisi sayesinde örneklerin tahrip edilmeden üç boyutlu modellenebilmesi; bu yaklaşım paleontologların gelecekte de başvuracağı bir standart hâline geliyor.

[SORU-CEVAP: Opsiyonel bölüm gerekiyor] [SSS] S: Big Muddy amber yatağı neden önemli? C: Milenyonlarca yıl önce bataklık ormanda akan ağaç reçinesinin sertleşmesiyle oluşan bu yatak, böcekler ve bitkiler dahil çevresel kalıntıları olağanüstü ayrıntıyla koruyor. S: Karıncalar yok oluştan nasıl etkilendi?

C: Araştırmacılar, dinozorların yok oluşundan sonra bazı karınca gruplarının yerde yuva kurmaktan ağaçlara taşındığını, modern akrabalarının da ağaçlarda yaşadığını tespit etti. S: Çalışma nerede yayımlandı? C: Insect Systematics and Diversity dergisinde 2026 yılında DOI: 10.1093/isd/ixag027 ile yayımlandı.