Üç ‘unutulmuş’ Asur kralı, kronolojiyi baştan yazdırabilir.

Yaklaşık bir asırdır Asur tarihini çalışanlar için Asur Krallar Listesi (AKL), hükümdarların sırası ve iktidar dönemleri konusunda başvuru kaynağıydı. Journal of Cuneiform Studies’te yayımlanan yeni bir makale, bu listenin eksiksiz ve siyaseten nötr olmayabileceğini savunuyor. Alexander Johannes Edmonds ve Eckart Frahm, listede yer almayan ama farklı belgelerden izleri görülen üç hükümdarın varlığını gerekçelendirdi.

“Erken Yeni Asur siyasal tarihi, düşünüldüğünden daha dağınık ama aynı zamanda daha ilginç görünüyor.” — Alexander Johannes Edmonds ve Eckart Frahm, Journal of Cuneiform Studies

Üç ‘unutulmuş’ kral önerisi

Edmonds ve Frahm, AKL’de görünmeyen üç hükümdarın izini çivi yazılı belgeler, bir stela (dikilitaş) ve heykel parçaları üzerinden sürüyor. Bulgular, kısa süreli ya da paralel hükümdarlıkların resmî listeden dışlanmış olabileceğini düşündürüyor. Araştırmacılar, bu durumun yalnız kronolojiyi değil, Asur’da krallığın meşruiyetinin nasıl kurulduğunu da yeniden tartışmaya açtığını vurguluyor.

Terim: Asur Krallar Listesi (AKL)

AKL, Asur hükümdarlarını ardışık biçimde sıralayan geleneksel derlemedir; bugünkü kronolojilerin çoğu bu listeye dayanır.

Güneş tutulması sonrası rakip Tiglat-pileser

İlk önerilen ‘unutulmuş’ kral, adını önceki bir Asur hükümdarından alan bir Tiglat-pileser. Bu kişi, resmî kral Aššur-dān III ile aynı dönemde ve onun yeğeni olarak anılıyor. Eskiçağda siyasî-dinî etkisi çok güçlü görülen bir güneş tutulmasının ardından Aššur-dān III’ü tahtan indirmeye giriştiği aktarılıyor. Yönetimine dair izler, bugün Britanya Müzesi’nde bulunan ve bir kraliyet bağışını kayda geçen kil tablette korunmuş durumda. Çalışma, bu Tiglat-pileser’in MÖ 763-762 yıllarında kısa süre hüküm sürdüğünü ve sonunda devrildiğini öne sürüyor.

Tell ‘Abta steli ve “Shalmaneser” halkası

İkinci eksik halka, 1894’te Irak’ta Tell ‘Abta’da bulunan bir stel üzerinden gündeme geliyor. Uzun yıllar boyunca, anıtta önce yazılı kral adının neden silinip yerine başka bir “Tiglat-pileser” yazıldığı tartışılmıştı. Edmonds ve Frahm, söz konusu bilmecenin, krallar dizisine yeni bir ismi —Tiglat-pileser III’ün tahta çıkışından hemen önce hüküm sürdüğü düşünülen bir “Shalmaneser”— ekleyerek çözülebileceğini savunuyor. Buna göre bu Shalmaneser, MÖ 745’te iktidara gelen Tiglat-pileser III’ün hemen öncesine yerleşiyor ve yazıtın kazınmış adının neden değiştirildiğine dair makul bir açıklama sunuyor.

Aššur-uballiṭ ve iki Tukultī-Ninurta arasındaki boşluk

Üçüncü öneri, Aššur-uballiṭ adlı bir hükümdara odaklanıyor. Kral Tukultī-Ninurta II’ye atfedilen bir çivi yazılı metin, aslında Tukultī-Ninurta I tarafından yaptırılan bir sunu kabının daha sonra Aššur-uballiṭ tarafından onarıldığını belirtiyor. Sorun şu ki, AKL’de Tukultī-Ninurta I ile II arasında bu adda bir kral görünmüyor. Araştırma, MÖ 913-912 arasında hüküm sürmüş, bugüne dek fark edilmemiş bir Aššur-uballiṭ’in varlığını öneriyor. Bu varsayım, Aššur’da bulunan, başı kırık ve krallık simgeleri aşınmış bir heykelde tasvir edilen kişiyle ilgili kimlik sorusuna da yanıt olabilir.

AKL neden ve nasıl derlendi?

Üç olası hükümdarın varlığı, AKL’nin amacı hakkında daha geniş soruları gündeme getiriyor. Araştırmacılar, listenin “tarafsız bir kronografik eser” olmaktan ziyade “kralları meşrulaştıran bir kanon” gibi işlemiş olabileceğini, kısa ömürlü ya da paralel Yeni Asur hükümdarlarının zaman zaman listeden çıkarılmış olabileceğini öne sürüyor. Bu çerçeve, “Bir kralın ‘kanonikliği’ni kim, ne belirledi?”, “Bu tercih, Asur’un kültürel hafızası ve krallık anlayışıyla nasıl kesişti?” ve “Liste pratik mi yoksa törenî mi işlev gördü?” gibi soruları anlamlı kılıyor. Bulgular, imparatorluğun erken siyasetini daha karmaşık ama daha açıklayıcı bir resme dönüştürüyor.

Yöntem künyesi

• Yayın: Journal of Cuneiform Studies — “Three New Kings of Assyria”

• Yazarlar: Alexander Johannes Edmonds, Eckart Frahm

• Kanıt türleri: Kil tablet (Britanya Müzesi’nden bir kraliyet bağışı kaydı), Tell ‘Abta steli (1894 buluntusu), Tukultī-Ninurta II’ye atfedilen çivi yazılı metin, Aššur’da bulunan tahrip olmuş heykel

• Yaklaşım: Yazıt ve arkeolojik buluntuların yeniden okunması ve karşılaştırmalı kronoloji analizi

Ne kanıtlıyor, ne kanıtlamıyor

• Kanıtlıyor: Üç farklı ve birbirini destekleyen belge grubu, AKL’nin erken Yeni Asur döneminde eksikler barındırabileceğini düşündüren özgül veri noktaları sağlıyor.

• Kanıtlamıyor: Önerilen hükümdarlıklar kesin tarihli ve tartışmasız olarak doğrulanmış değildir; kısa süreli-paralel taht iddialarının tüm ayrıntıları ve siyasi bağlamı eksiksiz rekonstrükte edilememektedir.