Uykusuzluk kaygıyı körüklüyor.

Araştırma ekibi bu sırada iki fiziksel belirtiyi izledi: kalp atış hızı ve deri iletkenliği. Deri iletkenliği, terlemedeki çok küçük değişimleri ölçer ve bedenin “savaş ya da kaç” tepkisinin devrede olup olmadığını gösterir.

• İlk kez bodrum katına girildiğinde, her iki grupta da stres belirteçleri yükseldi.

• Dinlenmiş grup aynı alana ikinci girişte daha düşük stres gösterdi; tehditli ortama alıştı.

• Uykusuz grup ise her girişte benzer düzeyde yüksek stres verdi; uyum sağlanamadı.

“Uykusuzluk bizi hayatta kalmak için acil durum motorlarını çalıştırmaya iten bir sinyal gibi.” — Eti Ben Simon, University of Texas at Dallas

Beynin alarmı neden açık kalıyor?

Bilim dünyası uzun süredir uykusuzluğun amigdala gibi kaygıyla ilişkili beyin bölgelerindeki etkinliği artırdığını gösteriyor. Örneğin, 35 saat uyanık kalan kişilerin olumsuz görüntülere verdiği yanıtlarda, beynin duygusal merkezleri iyi uyunmuş bir geceye kıyasla yüzde 60’tan fazla daha aktif bulunmuştu. Ancak bu tip çalışmalar genellikle saniyeler süren görsel uyaranlar kullanıyor.

“Gerçek dünyadaki tehditler nadiren böyle işler.” — Emma Sullivan, University of Melbourne

Yeni çalışmanın farkı, tehdidin sürekliliğini taklit eden bir VR senaryosunda, tekrarlı giriş-çıkışlarla uyumun ölçülmesi. Bulgular, uyku kaybının bu uyum mekanizmasını bozduğunu ve kişiyi yüksek tetikte (hipervijilans) tuttuğunu düşündürüyor. Sullivan, bu durumun kronikleşmesi halinde patolojik kaygıya evrilebileceğini vurguluyor.

Kalp atımı değişkenliği fark yaratabilir

Ekip, deneyden sonra katılımcılara kendi VR kayıtlarını izlettirdi. Uykusuz kalanlar arasında kalp atımı değişkenliği (heart rate variability, HRV) yüksek olanlar, karanlık odalarda kendilerini “öznel olarak” daha az kaygılı hissettiklerini bildirdi. Kalp atımı değişkenliği, kalp atışları arasındaki sürenin doğal biçimde değişmesiyle ölçülür ve genellikle iyi bir kalp-damar uyumunun işaretidir.

HRV’si düşük olan uykusuz katılımcılar ise aynı görüntüleri izlerken çok daha fazla kaygı bildirdi. İlginç olan, iki grupta da fizyolojik ölçümler (kalp hızı, deri iletkenliği) tehditli anlarda güçlü bir tepkiye işaret ediyordu; yani HRV, özellikle kişinin “nasıl hissettiğini” etkileyen bir tampon görevi görüyor olabilir.

“Uykusuzluğun etkisini hafifleten etmenleri saptamak değerli. Orta-şiddetli egzersizin HRV’yi artırdığı gösterildi; bu, müdahale için bir hedef olabilir.” — Emma Sullivan, University of Melbourne

Ne yapmalı? Müdahale ipuçları

Uyku sorunlarının ve kaygının birbirini beslediği biliniyor. Bu döngüyü kırmak için uzmanlar şu önerilere işaret ediyor:

• Bilişsel davranışçı terapi: Düşünce ve davranış kalıplarını yeniden yapılandırmaya odaklanan bu terapi, hem uyku hem kaygı şikâyetlerinde yarar sağlayabiliyor.

• Egzersiz: Orta-şiddetli düzeyde düzenli egzersiz HRV’yi artırabiliyor; bu da uykusuz gecelerin öznel kaygı yükünü azaltmaya yardımcı olabilir.

• Kestirme ve “telafi uykusu”: Vardiyalı çalışma ya da yeni ebeveynlik gibi nedenlerle uykusuzluk kaçınılmazsa, kısa uyku araları veya planlı telafi uykuları, tehdit ortamına uyumu kısmen geri kazandırabilir.