Grönland köpekbalığı 400 yıl yaşıyor; gözler genç kalıyor.
Nature Communications’ta yayımlanan çalışma, Grönland köpekbalığının retinasında hücre ölümü izine rastlamadı; mavi ışığa ayarlı rodopsin aktif kaldı.
Grönland köpekbalığının görsel sistemi, bilim insanlarının beklediğinden çok daha diri. Kaliforniya Üniversitesi, Irvine’dan fizyoloji ve biyofizik uzmanı Dorota Skowronska-Krawczyk’ın yürüttüğü çalışma, bu türün retinasında yaşa bağlı hücre ölümü işaretleri bulmadı ve loş ışıkta görmeyi sağlayan rodopsin proteininin hâlâ etkin olduğunu gösterdi. Ekip, bir DNA onarım mekanizmasının görmeyi yüzyıllar boyunca koruyor olabileceğini öne sürüyor. Bulgular Nature Communications’ta yayımlandı.
400 yıla varan ömür ve “kör” varsayımı
Grönland köpekbalıkları bilinen en uzun ömürlü omurgalılar arasında; bazı bireyler yaklaşık 400 yıl yaşayabiliyor. Kalın gövdeleri, küçük başları ve bulutlu görünen gözleriyle tanınan bu canlıların gözlerine çoğu zaman parazitler yapışıyor. Karanlık ve bulanık Arktik sularında yaşadıkları için uzun süre “işlevsel olarak kör” olabilecekleri düşünülmüştü.
“Gözünü oynattığını görüyorsunuz. Köpekbalığı ışığı takip ediyor — büyüleyici.” — Dorota Skowronska-Krawczyk, Kaliforniya Üniversitesi Irvine
Skowronska-Krawczyk, bir 2016 araştırmasını okuduktan ve saatlerce video izledikten sonra hayvanların ışığa doğru göz hareketi yaptığını fark etti. Bu gözlem, görsel sistemi yakından inceleme fikrini tetikledi.
Nasıl incelendi: Yüzyıllık gözler laboratuvarda
Araştırmada incelenen Grönland köpekbalıkları, 2020-2024 arasında Grönland’daki Disko Adası yakınlarında, Kopenhag Üniversitesi’nin Arktik İstasyonu çevresinde bilimsel uzun oltalarla yakalandı. Kopenhag Üniversitesi’nden deniz biyoloğu John Fleng Steffensen, Indiana University South Bend’den Peter G. Bushnell ve Virginia Institute of Marine Science’tan Richard W. Brill, köpekbalıklarının gözlerini cerrahiyle çıkardı ve fiksatif çözeltiyle korudu.
Numuneler Kaliforniya’ya ulaştığında, UC Irvine’dan doktora öğrencisi ve hekim-bilim insanı adayı Emily Tom, doku kesitleri ve görmeye özel testler yaptı.
“Paketi açtım; kuru buz üzerinde dev, 200 yıllık bir göz bana bakıyordu.” — Emily Tom, UC Irvine
Tom, gözün dikkatle çözdürülmesi gerektiğini, oda sıcaklığına yaklaşması hâlinde dokunun hızla bozulabileceğini anlattı.
Ne bulundu: Maviye ayarlı görme, hücre ölümü yok
Ekip, retina katmanlarında hücre ölümü kanıtı bulmadı. Bu, çok uzun ömürle birlikte gelmesi beklenen şiddetli retina yıpranmasının bu türde görülmeyebileceğine işaret ediyor. Ayrıca loş ışıkta görmenin anahtarı olan rodopsinin aktif kaldığı ve algısının mavi ışığa ayarlandığı saptandı. Arktik’in derin, zayıf aydınlanmalı sularında bu ayar, mevcut ışığı en verimli biçimde yakalamaya yardımcı olabilir.
Çalışma, görme sisteminin yalnızca korunmuş olabileceğini değil, aynı zamanda yaşam alanının koşullarına özgü şekilde özelleşmiş olduğunu da düşündürüyor. İsviçre’den Basel Üniversitesi’nden Walter Salzburger ve Lily G. Fogg, bulguların evrimsel boyutlarını birlikte değerlendirdi.
Retina dokusunda yaşa bağlı belirgin hücre ölümü saptanmadı.
Rodopsin proteini etkinliğini koruyor, algı zirvesi mavi dalga boylarında.
Sonuçlar, görmeyi yüzyıllarca koruyabilecek bir DNA onarım sürecine işaret ediyor.
Parazitlere ve karanlık çevreye rağmen hayvanlar ışığı izleyebiliyor.
Yaşlanmayı anlamak için bir model olabilir mi?
Skowronska-Krawczyk, Grönland köpekbalığının gözünün yüzyıllarca sağlıklı kalma biçimini çözmenin, insanlarda yaşa bağlı görme kaybını önlemeye yönelik yeni stratejilere kapı aralayabileceğini düşünüyor. Bulgular, yaşla ilişkili makula dejenerasyonu ve glokom gibi göz hastalıklarının araştırılmasına yön verebilir. Aynı zamanda, görmenin nasıl evrildiği, dokuların olağanüstü uzun süreler nasıl işlevsel kaldığı ve bu koruyucu mekanizmaların insana aktarılıp aktarılamayacağı gibi geniş soruları gündeme taşıyor.
“Dünyada sonuçları ilk görenler biz oluyoruz; yeni mekanizmalar ve kurallar bulmak ve bu sevinci öğrencilerle paylaşmak işimin en güzel yanı.” — Dorota Skowronska-Krawczyk, Kaliforniya Üniversitesi Irvine
Araştırma ekibi, federal araştırma fonlarındaki belirsizliğin benzer çalışmaların geleceğini etkileyebileceğini, ancak bilimsel ilerlemenin süreceğine inandıklarını belirtiyor.
Sık Sorulan Sorular
Rodopsin nedir?
Loş ışıkta görmemizi sağlayan bir görsel protein. Retinadaki çubuk hücrelerinde yer alır ve az ışığı bile sinyale çevirir.
S: “Maviye ayarlı” ne demek? C: Protein, en çok mavi dalga boylarına tepki veriyor. Derin ve loş ortamlarda kalan zayıf ışığın önemli bir kısmı mavi aralıktadır; bu ayar görmeyi kolaylaştırabilir.
Bu haber işinize yaradı mı?
Hüseyin Gülbahçe
Kurucu · Genel Yayın YönetmeniAjans Dijital'in kurucusu ve genel yayın yönetmeni. Teknoloji, bilim, yapay zekâ, pazarlama ve kültür-sanat gündemini izler; sitedeki haberlerin seçimi, yazımı ve podcast yayınlarından sorumludur.
