Bilim PodcastBölüm 44

Bir Bebek Gezegen, Gezegen Oluşumu Fikrini Zorluyor.

Dünya’dan 450 ışık yılı uzakta, hâlâ gaz ve toz diskinin içinde büyüyen Jüpiter büyüklüğünde bir gezegen bulundu. Bu bölümde haberin sadece “en genç ötegezegen” rekoru olmasını değil, bilim insanlarının neden “bebek gezegenler konusunda neredeyse körüz” dediğini konuşuyoruz.

5 dkFikri & Fikriye

Dinlemeye başla

0:004:50

İndir
Bir Bebek Gezegen, Gezegen Oluşumu Fikrini Zorluyor podcast bölümü kapağı
Bilim Podcast · 44
5 dk · Dinle
Reklam

Bu bölümde

  • 01Elias 2-24 b, bir milyon yaşından küçük oluşuyla kayıtlara geçen en genç ötegezegen oldu.
  • 02Gezegenin, yıldız çevresindeki diskte açılmış bir boşluğun içinde bulunması, oluşum teorileri açısından kritik bir ipucu veriyor.
  • 03Keşif, eski teleskop verilerinin dikkatli yeniden okunmasıyla yapıldığı için bilimde arşivin değerini gösteriyor.
  • 04Bu bulgu gezegenin atmosferini ya da kimyasını açıklamıyor; şimdilik varlığını ve konumunu güçlü biçimde ortaya koyuyor.
  • 05Yeni koronograf teknolojileri, göremediğimiz bebek gezegenlerin sayısını artırabilir.

Bölüm akışı

Bu bölüme soryeni

Konuşma metnine dayanarak cevaplar; dayandığı anlar saniyesiyle gelir, dokununca oradan çalar.

Konuşma metni

FikriFikriye

Selam, Ajans Dijital'e hoş geldiniz. Bugün elimizde evrenin bebek odasından gelmiş gibi duran bir haber var: Jüpiter kadar büyük ama yaşı bir milyonun altında bir gezegen bulundu.

Ve asıl mesele sadece genç olması değil. Bu gezegen, kendi yıldızının çevresindeki gaz ve toz bulutunun içinde, yani gezegenlerin büyüdüğünü düşündüğümüz o karmaşık ortamın tam ortasında yakalanmış durumda.

Dur, Jüpiter kadar büyük deyince kafam takıldı. Bir gezegen bu kadar erken yaşta nasıl bu kadar iri olabilir? Biz gezegen oluşumunu çok daha ağır ilerleyen bir süreç gibi anlatmıyor muyduk?

İşte haberi önemli yapan yer de burası. Elias 2-24 b, Dünya’dan 450 ışık yılı uzakta ve şimdiye kadar bulunan en genç ötegezegen olarak kayda geçti. Ondan önce bu rekor, yaşı 5 milyon yılın üzerinde olan birkaç gezegen arasında paylaşılıyordu; burada ise çıta birden beş kat daha genç bir evreye indi.

Yani astronomlar aslında fotoğraf albümünde beş yaş sonrası çocukluk karelerine bakarken, bu kez neredeyse doğumhaneden bir görüntü bulmuş gibi.

Güzel benzetme, çünkü bilimsel olarak da öyle. Andrea Bernardi’nin liderliğindeki ekip, Hawaii’deki Keck Gözlemevi’nin arşiv verilerine dönüp bakıyor. Daha önce ALMA ve Avrupa Güney Gözlemevi’nin Çok Büyük Teleskobu, yıldızın çevresindeki diskte boşluklar göstermişti. Ekip de “Gezegenler bu boşlukları açıyorsa, gezegenin kendisi de orada olmalı” diye düşünüp o izlerin peşine düşüyor.

Konuşmanın tamamı (15 replik daha)

Ben buna ayrıca sevindim doğrusu. Çünkü hep yeni keşif için daha yeni, daha pahalı cihaz gerekir sanıyoruz; burada eski veri, doğru soruyla yeniden okununca ipucuna dönüşmüş.

Aynen, bilim bazen teleskoptan çok sabır işi. Peki bu keşif gündelik hayatımıza hemen dokunuyor mu? Dürüst cevap şu: Yarın sabah telefonumuzun pilini uzatmayacak, cebimize doğrudan bir katkısı yok. Kazananlar önce gezegen oluşumunu çalışan bilim insanları; dolaylı olarak da evrenin nasıl çalıştığını anlamaya çalışan hepimiziz.

Peki tehlike var mı? Böyle uzak bir gezegen için “tehlike” demek kulağa fazla dramatik geliyor ama bilim haberlerinde abartı riski hep var.

Tehlike gezegenden gelmiyor, yorumdan geliyor. Bu çalışma gezegenin varlığını ve diskteki konumunu gösteriyor; ama kimyasal yapısını, atmosferinde ne olduğunu, orada nasıl bir ortam bulunduğunu henüz anlatmıyor. Yani “evrenin bütün gezegen oluşum sırrı çözüldü” demek de yanlış, “modeller çöktü” diye bağırmak da fazla iddialı olur.

O zaman “ne zaman bize dokunur” sorusunun cevabı da biraz sabır istiyor galiba. Şimdi bilgi olarak dokunuyor, teknoloji olarak belki yıllar içinde.

Evet, zaman ölçeği bu. Bugün bize dokunan şey, ders kitabındaki boş bir sayfanın biraz dolması. Yarın ya da birkaç yıl sonra, özellikle yeni koronograf gibi yıldız ışığını bastırıp yanında saklanan gezegenleri görmeye yarayan araçlarla, bu tür bebek gezegenlerden daha fazlası bulunabilir.

Koronografı günlük dille şöyle mi düşüneyim: Gece birinin elindeki fener gözünü alırken, fenerin hemen yanındaki küçük anahtarlığı görmeye çalışıyorsun; cihaz önce o parlaklığı perdeliyor.

Tam olarak bu işe yarıyor. Yıldız çok parlak, gezegen ise yanında çok soluk kalıyor. Haberde de NASA’nın Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu ile uzaya gönderilen koronograf enstrümanından büyük beklenti olduğu söyleniyor; çünkü bu perdeleme işi ne kadar iyi yapılırsa, o kadar erken evreleri görme şansımız artıyor.

Ama burada hâlâ emin olamadığım bir şey var. Sadece yedi uzak yıldızın diski incelenmiş; bu kadar küçük bir örneklemle modelleri yeniden düşünmek ağır bir sonuç değil mi?

İtiraz yerinde. Yedi yıldız, evrenin istatistik kitabı sayılmaz. Fakat bu keşfin ağırlığı sayısında değil, yakaladığı evrede. Kant ve Laplace’tan beri, yıldızların ve gezegenlerin dönen gaz-toz disklerinden doğduğu fikrinin farklı biçimleri var; modern astronomi de bu disklere bakarak gezegen doğumunu anlamaya çalışıyor. Elias 2-24 b, o teorik çizimin üstüne konmuş gerçek bir raptiye gibi.

Yani tek başına bütün resmi açıklamıyor ama “buraya bakın, burada eksik bir süreç var” diye işaret koyuyor.

Evet. Profesör Lucas Cieza’nın “bebek gezegenler konusunda neredeyse körüz” demesi de bu yüzden önemli. Galaksi sürekli yeni yıldızlar ve gezegenler üretiyorsa, teoride her yaşta örnek görmeliyiz; ama teleskopların görebildiği aralıkta kocaman boşluklar var.

Bende kalan cümle şu oldu: Evren gezegenleri nasıl yaptığını saklamıyor olabilir, biz sadece doğumun en tozlu anına bakacak kadar iyi göremiyoruz.

Ve bu akşam dinleyicinin aklında kalacak pratik şey şu olsun: Bu keşif, uzayda yaşam bulundu demiyor; gezegenlerin nasıl doğduğunu anlamak için çok erken bir sahnenin ilk net işaretlerinden birini veriyor. Merak etmek için yeterli, abartmak için erken.

O halde bu gece gökyüzüne bakarsanız, gördüğünüz yıldızların çevresinde yalnızca bitmiş dünyalar değil, hâlâ yapılmakta olan dünyalar da olabileceğini düşünün. Ajans Dijital'i takip etmeyi unutmayın!

Reklam

ile yayında