NASA: Ay’ı kirletmek sanılandan daha kolay.

Ancak koşullar Ay’ın her yerinde aynı değil. Kutuplarda, Güneş ışığının tabana kadar inmediği derin kraterler bulunuyor. Bu kalıcı gölgeli bölgeler, yüzeyi aşırı soğuk ve nispeten korunaklı kılıyor. Astronotların kıyafetleri, iniş araçları ve bilim yükleri, ne kadar iyi temizlenirse temizlensin, Dünya’dan mikroorganizma taşıyabilir. Araştırma ekibi, bu gölgeli alanların, taşınan mikropların uzun süre hayatta kalması için istenmeden bir sığınak oluşturabileceğini değerlendiriyor. “Gezegen koruma” terimi tam da bu nedenle önemli: Görevlerin başka gök cisimlerini mikroplarla kirletmesini önlemek için uygulanan biyolojik temizlik kurallarını ifade ediyor.

Beş mikroorganizma masada: hangileri dayanabilir?

Ekip, Ay koşullarında hangi canlıların direnebileceğini anlamak için beş farklı gruptan mikroorganizmayı inceledi. Seçimde özellikle radyasyona ve kuraklığa dayanıklılık dikkate alındı:

• Deinococcus radiodurans: Yüksek radyasyon direnciyle bilinen bakteri.

• Bacillus subtilis: Dayanıklı sporlar oluşturabilen bakteri.

• Staphylococcus aureus: İnsan kaynaklı yaygın bakteri türü.

• Aspergillus niger: Ortam koşullarına esnek uyum sağlayabilen küf mantarı.

• Fusarium cinsi mantarlar: Bitki ve yüzeylerle etkileşimi bilinen grup.

Öne çıkan bulgulardan biri, ekstrem koşullara özgüleşmiş bir canlı sayılmayan Aspergillus niger’in uzay ortamında da varlığını sürdürebilmesi. Daha önce bu mantarın Uluslararası Uzay İstasyonu’nun dış yüzeylerinde bile hayatta kaldığı gözlemlenmişti. Bu, Ay’ın bazı bölgelerinde benzer bir dayanımın mümkün olabileceğini düşündürüyor.

Kutup kraterlerinin soğuk tuzakları ‘uyku hâlini’ koruyabilir

Araştırma, NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter görevinin yükseklik ve sıcaklık verilerini yüzeydeki radyasyon farklılıklarıyla birleştirerek modelledi. Sonuçlar, kutuplardaki kimi bölgelerin, Ay’ın diğer alanlarına kıyasla daha korunaklı olabileceğini ortaya koyuyor. Bunun nedeni, bazı krater tabanlarının Güneş ışığını çok uzun süre, hatta bazen hiç almaması. Bu tür alanlara kalıcı gölgeli bölge (permanently shadowed region, PSR) deniyor.

PSR’lerde “soğuk tuzak” adı verilen, uçucu maddelerin birikebildiği cepler bulunuyor. Bu son derece düşük sıcaklıklar, su gibi uçucu bileşenleri koruyabiliyor. Aynı koşullar, mikroorganizmaların metabolik faaliyetlerini neredeyse durdurduğu kriptobiyoz durumunu uzun süre sürdürmesine yardımcı olabilir. Modelleme, bu korunaklı bölgelerde radyasyonun ve sıcaklığın, bazı türlerin tamamen yok olması yerine uzun süreli bir bekleme modunda kalmasına elverişli olabileceğini işaret ediyor.

Eski çarpışmalar, yeni görevler: Sırada ne var?

Ekip, Dünya’dan Ay’a mikroorganizmaların çok daha önce ulaşmış olabileceği ihtimalini de tartışıyor. Güneş Sistemi’nin erken dönemlerindeki büyük çarpışmalar, Dünya’dan kopan kayaları Ay’a fırlatmış olabilir. Bu kayaların içinde mikroplar taşındıysa, bir kısmı kutuplardaki korunaklı alanlarda bugünlere kadar dayanmış olabilir. Bunun bir kanıtı yok; bu olasılık şimdilik senaryo düzeyinde değerlendiriliyor.

Araştırmacılar, Ay’ın kutup bölgelerinde daha kapsamlı incelemeler planlıyor. İlk adımda, Dünya kaynaklı mikroorganizmaların bölgeye taşınmasını en aza indirecek şekilde, son derece steril ve güvenli araştırma altyapılarının kurulması gerekiyor. Sonraki aşamada, farklı mikroorganizma türlerinin Ay benzeri koşullarda ne kadar süre ve hangi çevresel aralıklarda hayatta kalabildiği daha doğrudan test edilecek. Böylece biyolojik kirlilik riskinin hangi bölgelerde ve nasıl yönetileceğine dair daha net bir çerçeve oluşacak.