Resimli çocuk kitapları dil tutumlarını değiştiriyor.
Münih’te yapılan bir inceleme, çok dilli resimli çocuk kitaplarının dillerin toplumsal konumunu hem yansıttığını hem de değiştirebildiğini; Yeni Zelanda’da te reo Māori’nin 1970’lerden beri sayfalarda giderek güçlendiğini gösteriyor.
Münih’teki Uluslararası Gençlik Kütüphanesi’nde yapılan bir inceleme, çok dilli resimli çocuk kitaplarının dillerin toplumsal statüsünü hem yansıttığını hem de değiştirebildiğini; Aotearoa Yeni Zelanda’da te reo Māori’nin (Māori dili) 1970’lerden bu yana resimli kitaplarda giderek daha görünür hâle geldiğini ortaya koyuyor.
Diller sayfada nasıl konumlanıyor?
İncelenen çok dilli resimli kitaplarda, konuşuru daha fazla olan diller genellikle metinde ilk sırayı alıyor; diğer dillerin sırası da çoğu kez her ülkedeki konuşur sayısına paralel ilerliyor.
Bu yerleşim, az konuşura sahip dillerin sayfada daha az öne çıkmasına ve mevcut hiyerarşinin tekrarlanmasına yol açabiliyor.
Yeni Zelanda’da yayımlanan, Māori ve İngilizceyi bir araya getiren resimli kitaplar ise iki dili temsil etmede farklı yaklaşımlar kullanıyor. Bu çeşitlilik, kitapların dil tutumlarını dönüştürmek için bir araç olabileceğine işaret ediyor.
1970’lerden bugüne te reo Māori’nin yükselişi
Ticari (kitapçı raflarında bulunan) resimli kitaplarda te reo Māori’nin kullanımı 1970’ten bu yana arttı; iki dile ayrılan yer ve hiyerarşi de 50 yıl içinde değişti.
1973’te, Māori henüz resmî dil değilken Jill Bagnall’ın yazdığı, Barbara Strathdee’nin resimlediği ve Hapi Potae’nin çevirdiği Crayfishing with Grandmother yayımlandı.
Kitabın kapağında yalnız İngilizce başlık yer alsa da sayfalarda Māori metin her sayfada İngilizcenin altında, aynı puntoda ve ağırlıkta verildi. İngilizce metnin içine bazı Māori kelimeler de yerleştirildi ve İngilizce okurlar için bir sözlük eklendi.
Bu tercih, o dönemde iki dilli bir geleceğe açık bir destek beyanı niteliği taşıyordu.
1976’da James Waerea’nın (Ngāti Kahungunu, Te Arawa) yazıp resimlediği Pukunui yayımlandı. Metnin ana dili yine İngilizceydi; ancak karakterler balonlarda te reo Māori konuşuyor, okura yardımcı olmak için Māori ifadelerin İngilizce bir sözlüğü sunuluyordu.
1981’de Patricia Grace’in (Ngāti Toa, Ngāti Raukawa, Te Āti Awa) yazdığı, Robyn Kahukiwa’nın (Ngāti Porou, Te Aitanga-a-Hauiti, Ngāti Hau, Ngāti Konohi, Whānau-a-Ruataupare) resimlediği Te Kuia me te Pūngāwerewere ve İngilizce versiyonu The Kuia and the Spider aynı anda yayımlandı.
Büyük bir yayınevinin (Penguin) ticari bir kitabı Māori ve İngilizce olarak eşzamanlı basması o yıllarda yenilikti; Māori konuşulan evlerle okullara iki dilde erişim sağladı.
Evde okuma ve yeni kuşaklar
2000’lerle birlikte İngilizce konuşan ebeveynlerin evde çocuklarıyla kullanabileceği iki dilli Yeni Zelanda kitapları arttı. 2015’te kuzenler Kitty Brown (Ngāi Tahu, Ngāti Māmoe, Waitaha) ve Kirsten Parkinson (Ngāi Tahu, Ngāti Kahungungu ki te Wairoa), bebeklerle evde Māori konuşmayı destekleyecek kitap bulamayınca Kanohi My face (Reo Pēpi) serisini hazırladı.
Bu kitaplarda Māori metin her sayfada önce geliyor; punto daha büyük ve kalın; İngilizce ikinci sırada yer alıyor.
Daha yakın dönemde, 2022’de Matariki anlatısı Kua Whetūrangitia a Koro ve İngilizce versiyonu How my Koro became a Star yayımlandı. Brianne Te Paa’nın (Ngāti Kahu, Ngā Puhi, Te Rarawa, Ngāti Whātua, Ngāti Tūwharetoa, Te Aitanga-a-Māhaki, Te Whānau-a-Apanui) yazdığı, Story Hemi-Morehouse’un (Ngāti Koata, Ngāti Kuia, Ngāti Toa Rangatira) resimlediği eser, Māori sahipli ve yönetimli yayınevi Huia tarafından basıldı.
Aynı hikâyenin iki dilde hazırlanması, Māori evleri ve okullarında dil kaynağına ihtiyaç olduğunu kabul eden bir yayıncılık pratiği olarak öne çıktı.
Neden önemli?
Çok dilli resimli kitaplar, yetişkin ve çocuk okurları hem tanıdık hem yabancı dillere maruz bırakarak toplumdaki dil tutumlarını sarsma ya da dönüştürme gücüne sahip. Yeni Zelanda’da çağdaş resimli kitapların ayırt edici bir özelliği, Māori kelime ve ifadeleri sözlüksüz kullanmaları.
Bu, birçok okurun artık en azından bir miktar Māori bildiğini varsayar. İhtiyaç duyanlar için bağlam ve görseller, İngilizcede bilmedikleri kelimeleri anladıkları gibi Māori’yi de anlamalarına yardım eder.
Bu sunum tercihleri, te reo Māori’ye kapsayıcı yaklaşımı yansıtır ve güçlendirir. Dil, kim olduğumuzu gösterir; çocuk kitapları ise gelecek kuşaklara aktarmak istediğimiz dillerin kalıcı bir kaydını tutar.
Yöntem künyesi
Yer: Uluslararası Gençlik Kütüphanesi, Münih (araştırma bursu kapsamında inceleme)
Kapsam: Çok dilli resimli kitaplar; Güney Afrika, Polonya ve Norveç dâhil farklı ülkelerden örnekler; tek kitapta 11 dile kadar
Odak: 1970 sonrası Aotearoa Yeni Zelanda ticari resimli kitaplarında te reo Māori–İngilizce sunumu
Not: Örneklem sayısı ve biçimsel testler belirtilmedi; bulgular nitel gözlem niteliğinde
Sık Sorulan Sorular
Çok dilli resimli kitaplar neden önem taşıyor?
Sayfadaki dil sırası, punto ve eşlik eden görseller, bir dilin “merkezde mi kenarda mı” görüldüğünü okura hissettirir; bu da tutumları yansıtabilir ve zamanla değiştirebilir.
Yeni Zelanda’da iki dilli resimli kitaplarda hangi yaklaşımlar görülüyor?
Kapağı tek dilli olup içte iki dilli akış, konuşma balonlarında Māori, iki dilin eşzamanlı ayrı baskıları ve Māori metnin önce ve daha büyük puntoyla verilmesi gibi yöntemler kullanılıyor.
Güncel kitaplarda sözlük neden azaldı?
Yaygın Māori kelimeleri artık birçok okurca biliniyor. Bilinmeyenlerde ise bağlam ve çizimler anlamayı kolaylaştırıyor.
Bu haber işinize yaradı mı?
